Zakaz anatocyzmu to zasada ograniczająca naliczanie odsetek od zaległych odsetek. Jeśli dłużnik nie zapłacił odsetek w terminie, wierzyciel nie może po prostu dopisać ich do kapitału i od razu naliczać od powiększonej kwoty kolejnych odsetek. Nie oznacza to jednak, że zaległe odsetki nigdy nie mogą przynieść dalszych odsetek.
Kodeks cywilny (art. 482 § 1) dopuszcza taką sytuację po wniesieniu pozwu o zaległe odsetki albo po późniejszym porozumieniu stron o doliczeniu ich do długu. Dla osoby spłacającej kredyt lub pożyczkę ważne jest więc rozróżnienie kapitału, naliczonych odsetek i odsetek zaległych.
Kiedy można żądać odsetek od zaległych odsetek
Jeżeli odsetki stały się wymagalne i nie zostały zapłacone, wierzyciel może dochodzić tej zaległości. Sam upływ czasu nie daje mu jednak swobody naliczania od niej dalszych odsetek. Może żądać odsetek za opóźnienie od zaległych odsetek dopiero od chwili wytoczenia o nie powództwa. Samo wezwanie do zapłaty nie zastępuje pozwu i nie uruchamia tej możliwości. Przepis nie zawiera dziś wyjątku dla kredytów bankowych – jego § 2 jest uchylony.
Wniesienie pozwu nie powoduje też automatycznie, że zaległe odsetki stają się kapitałem. Wierzyciel musi wskazać, czego żąda, a sąd ocenia dochodzone roszczenie. Równocześnie od niezapłaconego kapitału nadal mogą być naliczane należne odsetki. Jeśli stopy odsetek za opóźnienie nie oznaczono, wynosi ona stopę referencyjną NBP plus 5,5 punktu procentowego (art. 481 § 2). Odsetki za opóźnienie nie mogą przekraczać dwukrotności tej wartości w skali roku (art. 481 § 2¹). Zakaz dotyczy dalszego oprocentowania zaległych odsetek, nie zaś samego prawa do odsetek od kwoty głównej. Rozróżnienie tych kwot ułatwia zrozumienie, czym jest oprocentowanie kapitału.
Co zmienia porozumienie po powstaniu zaległości
Strony mogą uzgodnić doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy, ale dopiero po powstaniu zaległości. Takie doliczenie nazywa się kapitalizacją odsetek. Wierzyciel nie może zastąpić tej zgody jednostronnym zapisem na zestawieniu zadłużenia. Również samo postanowienie podpisane przed powstaniem zaległości nie jest zgodą udzieloną po jej powstaniu. Znaczenie mają więc zarówno treść porozumienia, jak i moment jego zawarcia.
Przy uzgadnianiu nowych warunków spłaty trzeba ustalić, które odsetki są już zaległe i jak zmieni się kwota długu. Inaczej łatwo pomylić odroczenie płatności z doliczeniem odsetek do sumy, od której będą naliczane następne. Szczegóły powinny wynikać z uzgodnień stron, a nie tylko z nazwy dokumentu. Przy kredycie przydatnym punktem odniesienia są zapisy umowy kredytowej oraz późniejsze porozumienia.
Dlaczego każde doliczenie odsetek nie jest anatocyzmem
Zakaz odnosi się do odsetek zaległych, czyli takich, których dłużnik nie zapłacił, choć powinien. Nie należy z góry utożsamiać ich z odsetkami, których termin płatności jeszcze nie nadszedł. To rozróżnienie ma znaczenie przy ocenie harmonogramu spłaty: kwota odsetek wykazana za dany okres nie musi być zaległością. O jej statusie decydują warunki zobowiązania i to, czy nadszedł termin zapłaty.
Słowo „kapitalizacja” pojawia się również przy produktach oszczędnościowych. Może tam oznaczać dopisanie wypracowanych odsetek do środków, które dalej pracują. Nie jest to automatycznie ten sam przypadek co naliczanie odsetek od niezapłaconych odsetek dłużnika. Z kolei przy kredycie odroczenie spłaty może zmienić sposób rozliczania odsetek. Dlatego warunki karencji w spłacie kredytu trzeba oceniać osobno.
Jak sprawdzić naliczenia przy zadłużeniu
Gdy zadłużenie rośnie, poproś wierzyciela o rozbicie salda na kapitał, odsetki i pozostałe należności. Następnie sprawdź, od jakiej kwoty naliczono dalsze odsetki oraz od kiedy to robiono. Jeśli podstawą stały się zaległe odsetki, ustal, czy po powstaniu zaległości zawarto porozumienie o ich doliczeniu do długu. Drugą istotną okolicznością może być wniesienie pozwu o te odsetki.
Nie oceniaj rozliczenia wyłącznie po końcowej kwocie do zapłaty. Ta sama suma może obejmować różne rodzaje należności, a zakaz anatocyzmu dotyczy konkretnego sposobu naliczania odsetek. Porównaj rozliczenie z terminami płatności i dokumentami zmieniającymi warunki spłaty. Jeżeli nie wiadomo, skąd wzięła się podstawa naliczenia, poproś o wyjaśnienie sposobu wyliczenia, zanim ocenisz zasadność żądania.
Najczęstsze pytania
Nie. Według art. 482 § 1 Kodeksu cywilnego od zaległych odsetek można żądać odsetek za opóźnienie od chwili wytoczenia o nie powództwa. Strony mogą też po powstaniu zaległości zgodzić się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy. Zakaz wyklucza natomiast swobodne naliczanie kolejnych odsetek tylko dlatego, że wcześniejsze pozostały niezapłacone.
Sama zgoda wyrażona przed powstaniem zaległości nie spełnia warunku późniejszego porozumienia o doliczeniu zaległych odsetek do dłużnej sumy. Przy ocenie zapisu liczy się nie tylko jego brzmienie, lecz także moment uzgodnienia oraz to, których należności dotyczy.
Zakaz dotyczy naliczania dalszych odsetek od odsetek zaległych. Na lokacie dopisanie wypracowanych odsetek do oszczędności może być zwykłym sposobem obliczania przyszłego zysku, zgodnym z warunkami produktu. Nie należy więc traktować każdego użycia słowa „kapitalizacja” jako naruszenia zakazu anatocyzmu.
Źródła:
