Różnice kursowe to zmiany wartości kwot wyrażonych w walucie obcej, które ujawniają się po przeliczeniu ich na złote według różnych kursów. Firma może je zauważyć, gdy otrzyma zapłatę za fakturę, ureguluje własny dług albo wyceni nierozliczoną kwotę na potrzeby sprawozdania. Zmiana kursu może działać na jej korzyść lub niekorzyść. Sam wzrost czy spadek kursu nie wystarcza jednak, by ustalić wynik: trzeba wiedzieć, jakiej kwoty dotyczy i które momenty wyceny się porównuje.
Kiedy powstaje różnica kursowa?
Wyobraź sobie firmę, która wystawiła fakturę w obcej walucie. Wartość należności zapisuje w złotych, choć klient zapłaci później. Jeśli kurs przy zapłacie różni się od kursu przy początkowej wycenie, ta sama kwota waluty może mieć inną wartość w złotych. Porównanie tych wartości pozwala ustalić różnicę kursową. Podobny mechanizm dotyczy zobowiązania, na przykład faktury otrzymanej od zagranicznego dostawcy.
Różnica może wiązać się także z walutą, którą firma już posiada. Istotne jest wtedy porównanie wartości waluty przy jej otrzymaniu lub nabyciu z wartością przy późniejszym wykorzystaniu. Osobną sytuacją jest wycena kwot pozostających w walucie obcej na dzień sporządzenia sprawozdania. Nie oznacza ona jeszcze, że klient zapłacił lub firma spłaciła dług. Na kurs wpływają zmiany na rynku walutowym, ale sposób ich ujęcia zależy od rodzaju operacji.
W codziennym języku różnicą kursową bywa nazywana każda zmiana wartości waluty. W księgowości chodzi o wynik konkretnego przeliczenia, przypisany do określonej pozycji i zdarzenia. Dlatego wzrost kursu widoczny w wiadomościach finansowych nie mówi jeszcze, czy firma osiągnęła korzyść. Trzeba ustalić, czy firma oczekuje waluty, ma ją zapłacić, czy już ją posiada.
Co oznacza różnica dodatnia i ujemna?
Dodatnia różnica kursowa oznacza wynik korzystny, a ujemna — niekorzystny. Przy należności wzrost wartości waluty w złotych zwykle działa na korzyść wierzyciela: otrzymana kwota ma wyższą wartość niż wcześniej ujęta należność. Przy zobowiązaniu ten sam ruch kursu działa przeciwnie. Dłużnik potrzebuje wtedy większej kwoty w złotych, aby pokryć dług wyrażony w walucie obcej.
Przyjmijmy umownie, że należność wynosi 100 jednostek waluty, a jej wartość początkową obliczono po kursie 4,00 zł. Daje to 400 zł. Przy zapłacie kurs przyjęty do porównania wynosi 4,20 zł, więc wartość należności to 420 zł. Dodatnia różnica wynosi 20 zł (420 zł minus 400 zł). Ten sam wynik daje pomnożenie 100 jednostek przez różnicę kursów 4,20 zł i 4,00 zł.
Ten rachunek pokazuje wyłącznie mechanizm, a nie kurs stosowany przez bank czy sposób rozliczenia każdej transakcji. Wynik może się różnić, gdy pojawiają się inne zdarzenia, na przykład częściowa zapłata albo wcześniejsza wycena należności. Znaczenie ma również to, czy porównujesz wartości na potrzeby ksiąg, czy rozliczenia podatkowego. Korzystna zmiana kursu nie musi więc oznaczać identycznej kwoty we wszystkich dokumentach firmy.
Jak ujmuje się je w księgach i podatkach?
Przy prowadzeniu ksiąg rachunkowych sposób wyceny operacji i kwot w walutach obcych wynika z ustawy o rachunkowości. Na dzień bilansowy aktywa i pasywa w walutach wycenia się po średnim kursie NBP z tego dnia (art. 30 ust. 1 pkt 1). Operację ujmuje się po kursie faktycznie zastosowanym, np. przy kupnie lub sprzedaży waluty. W pozostałych przypadkach stosuje się średni kurs NBP z dnia poprzedzającego (art. 30 ust. 2). Różnice kursowe trafiają co do zasady do przychodów lub kosztów finansowych (art. 30 ust. 4). Nie należy automatycznie zastępować tego kursu dowolnym kursem widocznym w tabeli banku. Dokumenty powinny pozwalać odtworzyć, jakie wartości porównano i skąd wzięły się użyte kursy.
Rozliczenie podatkowe wymaga osobnej analizy. Zasady ustalania podatkowych różnic kursowych określają przepisy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz o podatku dochodowym od osób prawnych. W PIT przychody i koszty w walucie przelicza się po średnim kursie NBP (art. 11a ust. 1–2). Bierze się kurs z ostatniego dnia roboczego przed ich uzyskaniem lub poniesieniem. Dodatnie różnice kursowe zwiększają przychody, a ujemne – koszty (art. 24c ust. 1). W CIT te same zasady zawierają art. 12 ust. 2 i art. 15a. Samo przeliczenie nierozliczonej faktury na potrzeby sprawozdania nie przesądza więc o podatkowym wyniku tej operacji. Trzeba sprawdzić, jakie zdarzenie nastąpiło i według jakich zasad firma ustala różnice dla właściwego podatku.
Praktycznie pomaga oddzielenie faktury, zapłaty i ewentualnej wyceny pozostającej do rozliczenia kwoty. Każde z tych zdarzeń może wymagać innego porównania. Przy częściowych płatnościach trzeba ponadto ustalić, której części należności lub zobowiązania dotyczy zapłata. Takie uporządkowanie danych ułatwia wyjaśnienie wyniku bez utożsamiania zmiany kursu z faktycznym przepływem pieniędzy.
Czym różnią się od kosztu wymiany waluty?
Różnica kursowa nie jest tym samym co opłata za przelew ani różnica między kursem kupna i sprzedaży oferowanym przy wymianie. Te pozycje mogą wystąpić przy tej samej płatności, lecz opisują inne zjawiska. Jeśli bank pobiera opłatę, nie staje się ona automatycznie różnicą kursową. Z kolei kurs użyty przy rzeczywistej wymianie może mieć znaczenie dla wyceny operacji, zależnie od jej okoliczności.
Osoba prywatna również odczuwa skutki zmian kursu, choć nie prowadzi firmowych ksiąg. Może zapłacić więcej złotych za zakup waluty niż wcześniej albo otrzymać inną kwotę przy jej sprzedaży. Nie oznacza to jednak, że każdą taką zmianę należy rozliczać tak samo jak różnicę kursową firmy. Znaczenie mają cel transakcji oraz zasady właściwe dla jej rozliczenia.
Firma może ograniczać niepewność co do przyszłej wartości płatności w złotych, ustalając warunki wymiany z wyprzedzeniem. Takie rozwiązania należą do zabezpieczania ryzyka walutowego. Nie usuwają one samej potrzeby prawidłowej wyceny i rozliczenia transakcji. Przed wyborem zabezpieczenia trzeba rozumieć jego warunki oraz to, jakie skutki wywoła przy zmianie kursu w obie strony.
Najczęstsze pytania
Nie zawsze. Zapłata pozwala porównać wartość rozliczanej należności lub długu z wartością ustaloną wcześniej. Firma może jednak również wycenić nierozliczoną kwotę w walucie obcej na potrzeby sprawozdania. To odrębna sytuacja: wycena nie oznacza, że pieniądze już wpłynęły lub zostały wypłacone.
Jest dodatnia, gdy porównanie wartości w złotych daje firmie korzystny wynik. Przykładowo należność w walucie może być warta więcej przy zapłacie niż przy wcześniejszym ujęciu. Przy długu korzystny będzie natomiast taki ruch kursu, który zmniejszy jego wartość w złotych.
Nie. Wybór kursu zależy od rodzaju operacji i zasad stosowanych do danego rozliczenia. Kurs widoczny w tabeli banku nie musi być kursem właściwym dla każdej wyceny. Dlatego przed obliczeniem różnicy trzeba ustalić, jakie wartości należy porównać i jak wyznaczono każdą z nich.
Niekoniecznie. Wycena na potrzeby sprawozdania i ustalenie wyniku podatkowego służą różnym celom. Rządzą nimi odrębne zasady, więc nie należy przenosić kwoty z ksiąg do rozliczenia podatku bez sprawdzenia podstawy jej obliczenia i zdarzenia, którego dotyczy.
Źródła:
