Netting to sposób rozliczania wzajemnych zobowiązań, w którym strony ustalają saldo zamiast regulować każdą należność osobno. Po polsku mówi się także o kompensowaniu lub saldowaniu zobowiązań. Jeśli jedna strona ma zapłacić drugiej, a jednocześnie ma od niej otrzymać pieniądze, rozliczenie może sprowadzić się do zapłaty różnicy.
Netting nie jest jednak nazwą jednej, zawsze tak samo działającej czynności prawnej. Może oznaczać uzgodniony sposób wykonywania płatności albo mechanizm, który zmienia same zobowiązania. To rozróżnienie wpływa na to, czego strony mogą żądać po ustaleniu salda.
Jak powstaje saldo do zapłaty
Strony najpierw ustalają, które należności obejmą wspólnym rozliczeniem. Określają też moment ustalenia salda, walutę i sposób postępowania z kwestionowanymi kwotami. Następnie porównują kwoty przypadające każdej ze stron. Gdy jedna strona jest łącznie dłużna więcej, płaci różnicę. Takie rozliczenie może ograniczyć liczbę przelewów, ale wymaga zgodnych danych o należnościach.
Istotne jest nie tylko saldo, lecz także skutek jego ustalenia. Umowa może przewidywać, że zapłata różnicy rozliczy objęte nią należności. Sam arkusz z wyliczeniem nie przesądza jednak, czy wcześniejsze zobowiązania wygasły. Jeżeli strony inaczej rozumieją zakres rozliczenia, spór może dotyczyć zarówno salda, jak i poszczególnych należności. Dlatego trzeba zachować możliwość odtworzenia, skąd wzięła się kwota końcowa.
Netting między dwiema stronami i w grupie podmiotów
W nettingu dwustronnym te same strony występują wobec siebie jako wierzyciel i dłużnik. Mogą na przykład regularnie wystawiać sobie dokumenty sprzedaży i okresowo ustalać, kto komu dopłaca różnicę. Zakres takiego rozliczenia zależy od przyjętych zasad. Nie trzeba obejmować nim wszystkich należności istniejących między stronami, jeśli uzgodniły węższy zakres.
Netting wielostronny obejmuje więcej podmiotów, więc wymaga ustalenia roli każdego uczestnika. Saldo jednej firmy może wynikać z należności wobec różnych firm w grupie. Nie oznacza to, że dług wobec jednego podmiotu można bez uzgodnień pomniejszyć o należność od innego. Potrzebne są zasady określające, kto przyjmuje płatność i jak rozlicza ją z pozostałymi. Innym rozwiązaniem służącym zarządzaniu pieniędzmi w grupie jest cash pooling w grupie.
Netting a potrącenie i odnowienie długu
W polskim prawie Kodeks cywilny przewiduje potrącenie wzajemnych wierzytelności po spełnieniu określonych przesłanek. Obie wierzytelności muszą być pieniężne lub dotyczyć rzeczy tego samego gatunku, wymagalne i możliwe do dochodzenia przed sądem. Potrącenie umarza je do wysokości niższej (art. 498 Kodeksu cywilnego). Dokonuje się go przez oświadczenie złożone drugiej stronie, ze skutkiem wstecznym (art. 499). Netting jest pojęciem szerszym: może opierać się na umowie i obejmować sposób rozliczania, który nie odpowiada ustawowym zasadom potrącenia. Użycie słowa „netting” w umowie nie zastępuje zatem ustalenia, jakie skutki strony rzeczywiście uzgodniły.
Osobną konstrukcją jest odnowienie długu. Polega ono na zastąpieniu dotychczasowego zobowiązania nowym, gdy strony mają zamiar umorzyć wcześniejsze zobowiązanie. Netting przez nowację wymaga więc czegoś więcej niż obliczenia różnicy między kwotami. Dokumenty powinny pozwalać odróżnić nowe zobowiązanie od tych, które ma zastąpić. Jeśli strony chcą jedynie zapłacić saldo, nie należy automatycznie zakładać odnowienia długu. W razie wątpliwości zmiana treści zobowiązania nie jest odnowieniem (art. 506 § 2).
Gdzie netting pojawia się na rynku finansowym
Netting stosuje się również przy rozliczaniu wielu transakcji finansowych między tymi samymi uczestnikami. Uzgodnione zasady mogą określać, które płatności zostaną połączone w saldo oraz co stanie się z nierozliczonymi transakcjami. Przy instrumentach pochodnych sposób wyznaczania zobowiązań zależy od umów i modelu rozliczenia. Powiązanym zagadnieniem jest rozliczanie instrumentów pochodnych.
Mniejsza kwota do przekazania może ograniczyć zapotrzebowanie na środki potrzebne do płatności. Nie daje jednak gwarancji, że kontrahent zapłaci saldo w terminie. Znaczenie ma też to, czy po wystąpieniu sporu lub niewypłacalności ustalone zasady pozwolą rozliczyć należności zgodnie z oczekiwaniami stron. Netting może więc wpływać na ryzyko kredytowe kontrahenta, lecz go nie usuwa.
Przy niewypłacalności kontrahenta znaczenie ma prawo upadłościowe. Umowa ramowa dotycząca m.in. terminowych operacji finansowych lub repo może przewidywać, że jej rozwiązanie kończy wszystkie umowy szczegółowe. Syndyk nie może wtedy od niej odstąpić, a wierzytelność z rozliczenia stron można potrącić (art. 85 ust. 1 i 4 Prawa upadłościowego). Przy zabezpieczeniach finansowych podobny mechanizm to klauzula kompensacyjna (art. 3 pkt 3 ustawy o niektórych zabezpieczeniach finansowych).
Co ustalić przed rozliczeniem
W praktyce trzeba wskazać należności objęte nettingiem oraz dokumenty, na podstawie których powstały. Strony powinny też ustalić, jak uwzględnią korekty, sporne kwoty i płatności dokonane wcześniej. Bez takich reguł obie mogą wyliczyć inne saldo, choć korzystają z tych samych dokumentów. Szczególnej uwagi wymagają rozliczenia, w których uczestniczy kilka podmiotów lub występują różne terminy płatności.
Jeśli należności są wyrażone w różnych walutach, samo ich zestawienie nie wyznacza jeszcze kwoty do zapłaty. Potrzebne są uzgodnione zasady przeliczenia i wskazanie waluty salda. Netting nie oznacza też automatycznie wymiany walut: tę czynność trzeba odróżnić od kompensowania zobowiązań. Więcej o samym przewalutowaniu wyjaśnia hasło transakcja walutowa.
Najczęstsze pytania
Nie zawsze. Potrącenie jest określoną czynnością prawną dotyczącą wzajemnych wierzytelności. Netting to szersza nazwa sposobów ustalania i rozliczania salda. Aby ocenić skutki konkretnego rozliczenia, trzeba sprawdzić jego podstawę oraz to, które należności zostały nim objęte.
Może tak być, jeśli zasady rozliczenia przewidują zapłatę jednego salda i jedna strona jest ostatecznie dłużna drugiej. Nie jest to jednak cecha każdego nettingu. Przy wielu uczestnikach sposób przekazywania pieniędzy zależy od uzgodnionej organizacji rozliczeń.
Nie można tego rozstrzygnąć na podstawie samego wyliczenia. Skutek zależy od zastosowanej konstrukcji prawnej i treści uzgodnień. Strony powinny jasno określić, czy saldo służy tylko wykonaniu płatności, czy ma zastąpić wcześniejsze zobowiązania.
Takie rozliczenie wymaga ustalenia, jak przeliczyć należności i w jakiej walucie wyrazić saldo. Bez tych zasad strony mogą różnie obliczyć kwotę końcową. Kompensowanie należności i faktyczna wymiana jednej waluty na inną to odrębne czynności.
Źródła:
