Opcja kupna to instrument finansowy, który daje nabywcy prawo do kupna określonego instrumentu bazowego po ustalonej cenie, na warunkach zapisanych w opcji. Nabywca nie musi z tego prawa korzystać. Za opcję płaci premię, a druga strona transakcji, zwana wystawcą, przyjmuje wynikający z niej obowiązek.
Po angielsku opcja kupna to call option. Jej wartość zależy między innymi od ceny instrumentu bazowego i czasu pozostałego do wygaśnięcia. Opcja może służyć do zajęcia pozycji na wzrost ceny albo do zabezpieczenia planowanego zakupu przed podwyżką.
Co określają warunki opcji
Warunki opcji wskazują instrument bazowy, cenę wykonania, termin wygaśnięcia i sposób rozliczenia. Instrumentem bazowym mogą być na przykład akcje, indeks albo waluta. Cena wykonania mówi, po jakiej cenie nabywca będzie mógł kupić instrument bazowy, jeśli opcja przewiduje jego dostawę. Szczegóły mają znaczenie: sama nazwa „opcja kupna” nie mówi jeszcze, kiedy można ją wykonać ani co nabywca otrzyma po wykonaniu.
Nie każda opcja kończy się przekazaniem instrumentu bazowego. Przy rozliczeniu pieniężnym strony rozliczają wynik wynikający z warunków opcji, bez dostawy akcji czy waluty. Warunki określają też, czy prawo można wykonać przed wygaśnięciem, czy dopiero w ustalonym terminie. Opcja jest rodzajem instrumentu pochodnego: jej wartość wiąże się z innym instrumentem lub wielkością rynkową.
Od czego zależy zysk lub strata
Dla nabywcy liczy się nie tylko to, czy cena instrumentu bazowego wzrośnie. Musi jeszcze uwzględnić premię zapłaconą za opcję oraz ewentualne koszty transakcji. Przy rozliczeniu w chwili wygaśnięcia dodatnia różnica między ceną instrumentu bazowego a ceną wykonania stanowi wartość opcji wynikającą z jej wykonania. Jeżeli tej różnicy nie ma, wykonanie nie przyniesie nabywcy korzyści wynikającej z samej zmiany ceny.
Przyjmijmy umowny przykład: cena wykonania wynosi 100 zł, premia 8 zł, a cena instrumentu bazowego przy wygaśnięciu 120 zł. Wartość wynikająca z wykonania to 20 zł na jednostkę instrumentu bazowego. Po odjęciu premii wynik wynosi 12 zł na jednostkę, przed innymi kosztami. To rachunek dla wskazanych warunków, a nie prognoza ceny ani oferta inwestycyjna.
Przed wygaśnięciem cena opcji może się zmieniać, nawet jeśli cena instrumentu bazowego pozostaje podobna. Znaczenie mają między innymi pozostały czas i oczekiwania dotyczące przyszłych wahań ceny. Dlatego sprzedaż posiadanej opcji przed wygaśnięciem może dać inny wynik niż jej późniejsze wykonanie. Możliwość sprzedaży zależy jednak od warunków transakcji i od tego, czy znajdzie się druga strona.
Do czego służy opcja kupna
Nabywca może użyć opcji, gdy spodziewa się wzrostu ceny, lecz nie chce od razu kupować instrumentu bazowego. Jeśli oczekiwanie się nie sprawdzi, może nie wykonywać prawa. Premia pozostaje wtedy jego kosztem. Opcja nie gwarantuje jednak tańszego zakupu w ostatecznym rozrachunku: do ceny wykonania trzeba doliczyć zapłaconą premię i uwzględnić pozostałe koszty.
Opcja kupna może też ograniczać ryzyko wzrostu ceny czegoś, co nabywca planuje kupić później. Takie zabezpieczenie kosztuje premię, ale pozwala zachować możliwość skorzystania z korzystniejszej ceny rynkowej. Odmienną funkcję pełni opcja sprzedaży, która daje prawo sprzedaży na ustalonych warunkach. Z kolei umowa forward co do zasady zobowiązuje strony do przyszłego rozliczenia, zamiast dawać jednej z nich wybór.
Na jakie ryzyko uważać
Nabywca może stracić całą premię, jeżeli opcja wygaśnie bez wartości. W standardowej opcji kupionej bez dodatkowych zobowiązań premia oraz koszty transakcji wyznaczają jego maksymalną stratę z tej pozycji. Inaczej wygląda sytuacja wystawcy. Otrzymuje on premię, lecz musi rozliczyć opcję, gdy nabywca skutecznie skorzysta z prawa. Przy opcji kupna bez zabezpieczenia jego potencjalna strata może być bardzo duża.
Przed zawarciem transakcji trzeba ustalić, co dokładnie oznacza wykonanie, kiedy prawo wygasa i jak następuje rozliczenie. Znaczenie mają również wielkość kontraktu oraz możliwość zamknięcia pozycji przed terminem. Te informacje wynikają z warunków konkretnej umowy opcyjnej lub specyfikacji instrumentu. Na GPW notowane są obecnie opcje na indeks WIG20. Ich standard opracowuje giełda, a zasady rozliczeń i depozyt zabezpieczający określa KDPW CCP. Nie należy zakładać, że zasady znane z jednej opcji obowiązują przy każdej innej.
Najczęstsze pytania
Nie. Nabywca otrzymuje prawo, a nie obowiązek wykonania opcji. Co więcej, nie każda opcja przewiduje dostawę akcji. Niektóre są rozliczane pieniężnie, a instrumentem bazowym nie zawsze są akcje. Sposób rozliczenia trzeba sprawdzić w warunkach danej opcji.
Nie. Cena instrumentu bazowego może wzrosnąć, lecz wzrost może nie wystarczyć do pokrycia premii i pozostałych kosztów. Jeśli sprzedajesz opcję przed wygaśnięciem, na jej cenę wpływają także inne czynniki, w tym czas pozostały do wygaśnięcia.
Jeśli kupujesz standardową opcję bez dodatkowych zobowiązań, możesz stracić zapłaconą premię oraz poniesione koszty transakcji. Wystawienie opcji to inna pozycja: otrzymana premia nie ogranicza potencjalnej straty wystawcy. Ryzyko trzeba więc oceniać osobno dla obu stron. Dochód z opcji osoba fizyczna opodatkowuje stawką 19%, jak przy innych instrumentach pochodnych.
Źródła:
