Derivative clearing to rozliczanie transakcji na instrumentach pochodnych, czyli ustalanie i zabezpieczanie zobowiązań wynikających z kontraktów. Często uczestniczy w nim kontrahent centralny, który staje pomiędzy stronami przyjętej transakcji. Nie jest to jednak konieczny etap każdego kontraktu. Dla inwestora lub przedsiębiorcy najważniejsze jest ustalenie, kto odpowiada za rozliczenie, jakie zabezpieczenie trzeba wnieść i kiedy mogą powstać płatności. Samo przyjęcie transakcji do rozliczenia nie oznacza jeszcze, że wszystkie zobowiązania zostały zapłacone.
Jak transakcja trafia do rozliczenia
Najpierw strony zawierają kontrakt, na przykład dotyczący przyszłego kursu waluty albo stopy procentowej. Następnie informacje o transakcji trafiają do podmiotu odpowiedzialnego za jej rozliczenie. Ten sprawdza, czy kontrakt spełnia warunki przyjęcia, oraz ustala wynikające z niego zobowiązania. Rodzaj instrumentu pochodnego wpływa na to, jakie wartości trzeba obliczać i monitorować.
Jeśli transakcję przyjmuje kontrahent centralny, staje on pomiędzy jej stronami. EMIR opisuje go jako osobę prawną, która staje się nabywcą dla każdego sprzedawcy i sprzedawcą dla każdego nabywcy (art. 2 pkt 1). Każda ze stron ma wówczas zobowiązanie wobec kontrahenta centralnego, zgodnie z zasadami danego systemu. Nie znaczy to, że pierwotny kontrakt przestaje mieć znaczenie gospodarcze. Jego warunki nadal określają, od czego zależy wynik finansowy transakcji.
Klient zwykle korzysta z pośrednictwa uczestnika rozliczającego. Powinien więc odróżniać własną umowę z pośrednikiem od zasad systemu, w którym rozlicza się kontrakt. Ma to znaczenie przy ustalaniu, kto żąda zabezpieczenia i przekazuje informacje o należnych kwotach. Odpowiedź zależy od sposobu zawarcia transakcji oraz przyjętej struktury rozliczenia.
Co chroni strony przed niewykonaniem zobowiązań
Kontrahent centralny ogranicza ryzyko, żądając zabezpieczeń i kontrolując wartość otwartych pozycji. Depozyty zabezpieczające muszą pokrywać straty z co najmniej 99% zmian ekspozycji w przyjętym horyzoncie czasowym (art. 41 ust. 1 EMIR). Gdy rynek zmienia się na niekorzyść uczestnika, wymagane zabezpieczenie może wzrosnąć. Nie jest to opłata za zawarcie kontraktu: środki lub inne aktywa mają pokrywać możliwe zobowiązania. W dokumentach dotyczących transakcji szukaj zasad marży zabezpieczającej oraz warunków jej uzupełniania.
Rozliczający może również kompensować wzajemne należności i zobowiązania według reguł właściwych dla danego systemu. Dzięki temu strony nie muszą regulować osobno każdej przeciwstawnej kwoty. Kompensowanie nie usuwa jednak straty wynikającej ze zmiany wartości kontraktu. Określa jedynie kwotę, którą trzeba ostatecznie rozliczyć w danym zakresie.
Jeżeli uczestnik nie wywiąże się z obowiązków, uruchamiane są procedury postępowania z jego pozycjami i zabezpieczeniem. Mają ograniczyć skutki niewykonania zobowiązań dla pozostałych uczestników. CCP utrzymuje też fundusz na wypadek niewykonania zobowiązania (art. 42 EMIR). Razem z innymi zasobami ma on wystarczyć na niewywiązanie się co najmniej dwóch członków o największych ekspozycjach (art. 43 ust. 2). Nie dają jednak gwarancji, że każda strata zostanie wyeliminowana. Dla klienta ważne pozostaje także to, jakie prawa ma wobec własnego pośrednika.
Kiedy rozlicza kontrahent centralny
Nie każdy derywat przechodzi przez kontrahenta centralnego. EMIR określa, które transakcje pochodne OTC i które strony obejmuje obowiązek centralnego rozliczania. OTC oznacza tu kontrakty zawierane poza rynkiem regulowanym. Pozostałe transakcje mogą być rozliczane w inny sposób, zależnie od ich warunków oraz zasad obowiązujących strony.
Przedsiębiorca może zetknąć się z tym rozróżnieniem przy kontrakcie służącym ograniczeniu ryzyka kursowego lub odsetkowego. Sam gospodarczy cel kontraktu nie przesądza, czy trafi on do kontrahenta centralnego. Istotne są jego cechy, status stron i sposób zawarcia. Dotyczy to również pytań o rozliczenie transakcji przy swapie stopy procentowej.
Rozliczanie nie jest tym samym co wykonanie wszystkich płatności z kontraktu. Obejmuje ustalanie zobowiązań, zabezpieczeń i kwot należnych stronom. Przekazanie pieniędzy następuje zgodnie z warunkami kontraktu i zasadami właściwego systemu. Ta różnica pomaga zrozumieć, dlaczego otwarta pozycja wymaga monitorowania także po przyjęciu transakcji do rozliczenia.
Co sprawdzić przed zawarciem kontraktu
Zapytaj pośrednika, czy kontrakt będzie rozliczany przez kontrahenta centralnego. Jeśli tak, ustal, kto jest uczestnikiem rozliczającym i na jakich zasadach obsługuje klienta. Poproś też o opis zabezpieczeń, terminów ich uzupełniania i sposobu informowania o zmianach wartości pozycji. Pozwoli to ocenić potrzebę utrzymywania dostępnych środków.
Sprawdź również, co stanie się z kontraktem, jeśli nie dostarczysz wymaganego zabezpieczenia. Dokumenty powinny wyjaśniać zasady zamykania pozycji oraz ustalania należności. Nie traktuj zabezpieczenia jako górnej granicy możliwej straty. Wynik kontraktu zależy od jego warunków i zmian wartości rynkowej.
W Polsce działa KDPW_CCP – izba rozliczeniowa pełniąca funkcję kontrahenta centralnego na podstawie zezwolenia KNF. Rozlicza m.in. transakcje zawarte na giełdzie i w alternatywnym systemie obrotu. Nie oznacza to, że obsługuje każdy derywat zawarty przez polską firmę. O właściwym sposobie rozliczenia konkretnego kontraktu dowiesz się z jego dokumentacji i od pośrednika. Gdy porównujesz oferty, zestawiaj także wymagania dotyczące zabezpieczenia, a nie tylko warunki samego kontraktu.
Najczęstsze pytania
Nie. Sposób rozliczenia zależy między innymi od rodzaju kontraktu, statusu stron i zasad właściwych dla danej transakcji. Część kontraktów trafia do kontrahenta centralnego, a część strony rozliczają bez jego udziału. Informację o swoim kontrakcie znajdziesz w dokumentacji i uzyskasz od pośrednika.
Nie. Przyjęcie kontraktu do rozliczenia pozwala ustalać i zabezpieczać zobowiązania, ale nie kończy wszystkich płatności. Kwoty należne stronom mogą zmieniać się podczas trwania kontraktu. To, kiedy trzeba przekazać pieniądze, wynika z warunków transakcji i zasad jej rozliczania.
Nie należy tak zakładać. Zabezpieczenie służy pokryciu możliwych zobowiązań i może wymagać uzupełnienia, gdy wartość pozycji się zmieni. Maksymalnej straty nie wyznacza sama kwota wniesionego depozytu. Ryzyko trzeba ocenić na podstawie warunków całego kontraktu.
Źródła:
