Koszty zmienne to koszty, których łączna kwota zmienia się wraz ze skalą określonej działalności, na przykład produkcji lub sprzedaży. Gdy firma wytwarza więcej wyrobów, zwykle zużywa więcej materiałów. Gdy realizuje więcej zamówień, może ponosić wyższe koszty pakowania lub dostaw.
Podział kosztów na zmienne i stałe pomaga ocenić, ile firma wyda przy różnej skali działalności. Nie oznacza jednak, że każdy koszt zmienny rośnie dokładnie w tym samym tempie co sprzedaż. Dużo zależy od umów z dostawcami, sposobu organizacji pracy i tego, jaką działalność firma analizuje.
Od czego zależy wysokość kosztów zmiennych
Aby rozpoznać koszt zmienny, trzeba najpierw wybrać miarę działalności. W zakładzie może nią być liczba wyprodukowanych wyrobów, a w sklepie liczba sprzedanych przesyłek. Następnie firma sprawdza, czy wzrost tej miary powoduje dodatkowe zużycie zasobów. Sam fakt, że rachunek zmienia się z miesiąca na miesiąc, nie wystarcza. Przyczyną zmiany może być przecież nowa cena, a nie większa skala działalności.
Typowym przykładem są materiały zużywane do wykonania produktu. Koszt opakowań może z kolei zależeć od liczby przygotowanych zamówień. Energia bywa kosztem mieszanym: część zużycia wiąże się z pracą urządzeń, a część występuje niezależnie od wielkości produkcji. Firma może więc podzielić taki wydatek na część zmienną i stałą, jeśli ma dane pozwalające zrobić to rozsądnie.
Łączny koszt zmienny często rośnie wraz ze skalą działalności, lecz nie zawsze proporcjonalnie. Dostawca może obniżyć cenę przy większym zamówieniu, a intensywniejsza produkcja może zwiększyć ilość odpadów. Koszt przypadający na wyrób nie musi wtedy pozostawać taki sam. Dlatego model oparty na stałym koszcie jednostkowym jest użytecznym uproszczeniem, a nie gwarancją, że rzeczywiste wydatki będą rosły równomiernie.
Jak obliczać koszty zmienne
Firma może zebrać wydatki związane z wybraną skalą działalności i ustalić ich łączną kwotę. Jeśli koszt na wyrób jest w przybliżeniu stały, wystarczy pomnożyć go przez liczbę wyrobów. Na przykład przy materiałach za 12 zł na wyrób i 500 wyrobach koszt zmienny materiałów wynosi 6000 zł. W przeciwnym razie lepiej oprzeć obliczenia na rzeczywistym zużyciu i cenach materiałów, usług lub pracy. Trzeba też zachować tę samą miarę działalności w całym rachunku: nie mieszać wyrobów wytworzonych z zamówieniami wysłanymi klientom.
Przy analizie opłacalności przydaje się koszt zmienny przypadający na wyrób lub zamówienie. Pozwala oszacować, jaka część ceny pozostaje po pokryciu kosztów zależnych od jego realizacji. Ta pozostała kwota nie jest jeszcze zyskiem firmy: musi pomóc pokryć także pozostałe koszty. Im bardziej produkty różnią się zużyciem materiałów i sposobem dostawy, tym ostrożniej trzeba posługiwać się jedną średnią dla całej sprzedaży.
Czym różnią się od kosztów stałych i bezpośrednich
Koszty stałe działalności w przyjętym okresie nie zależą bezpośrednio od niewielkich zmian jej skali. Przykładem może być opłata za wynajmowaną powierzchnię, jeśli umowa nie wiąże jej z liczbą wyrobów. Stałość nie oznacza jednak niezmienności na zawsze. Gdy firma potrzebuje dodatkowej hali albo zmienia warunki najmu, taki koszt również może wzrosnąć.
Podział na koszty zmienne i stałe odpowiada na pytanie, jak koszt reaguje na zmianę skali. Podział na koszty bezpośrednie produktu i pośrednie dotyczy czegoś innego: możliwości przypisania kosztu do konkretnego wyrobu lub usługi. Materiał zużyty na dany wyrób może być jednocześnie kosztem zmiennym i bezpośrednim. Te określenia nie są więc synonimami.
Jak wykorzystać je w decyzjach firmy
Znajomość kosztów zmiennych pomaga planować zakupy, ustalać ceny i oceniać skutki przyjęcia dodatkowego zamówienia. Przy takim zamówieniu firma powinna ustalić, jakie nowe koszty rzeczywiście poniesie. Nie wystarczy automatycznie dodać średniej części wszystkich dotychczasowych wydatków. Gdy brakuje mocy produkcyjnych, konieczne mogą być także dodatkowe zasoby. To zmienia rachunek opłacalności, nawet jeśli wcześniej firma uznawała podobne wydatki za stałe.
Zmianę całkowitego kosztu po zwiększeniu produkcji opisuje również koszt krańcowy wyrobu. Nie jest on jednak zawsze równy przeciętnemu kosztowi zmiennemu: dodatkowy wyrób może wymagać droższych materiałów albo nadgodzin. Podział na koszty zmienne i stałe służy przede wszystkim analizie decyzji. Sam w sobie nie przesądza, czy dany wydatek można rozliczyć podatkowo ani jak ująć go w księgach.
Przy wycenie produktów w bilansie ustawa o rachunkowości korzysta jednak z tego podziału. Do kosztu wytworzenia wlicza się zmienne pośrednie koszty produkcji oraz tylko część stałych, odpowiadającą normalnemu wykorzystaniu zdolności produkcyjnych (art. 28 ust. 3). Za normalny poziom uznaje się przeciętną wielkość produkcji oczekiwaną w typowych warunkach.
Najczęstsze pytania
Nie. Łączny koszt może rosnąć wolniej lub szybciej od produkcji. Wpływają na to między innymi ceny zależne od wielkości zakupów, straty materiałowe i sposób organizacji pracy. Proporcjonalny wzrost to uproszczenie przydatne wtedy, gdy koszt na wyrób pozostaje zbliżony.
Może nim być, jeśli firma płaci za każdą wysłaną paczkę lub dostawę. Gdy płaci stałą kwotę za dostępność usługi, przynajmniej część wydatku nie zmienia się wraz z liczbą przesyłek. O klasyfikacji decydują warunki rozliczenia oraz miara działalności przyjęta w analizie.
Nie. Koszt zmienny zależy od skali działalności, a koszt bezpośredni da się przypisać konkretnemu produktowi lub usłudze. Ten sam wydatek może spełniać oba warunki, lecz nie musi. Dlatego firma rozpatruje te podziały osobno, zależnie od celu obliczeń.
Źródła:
