Giełda towarowa to zorganizowany rynek, na którym uczestnicy zawierają transakcje dotyczące określonych towarów lub związanych z nimi praw. Przedmiotem obrotu może być sam towar albo kontrakt, którego wartość zależy od jego ceny. Nie oznacza to, że każdy zakup kończy się odbiorem surowca.
Giełda porządkuje handel: określa, czym można obracać i na jakich zasadach dochodzi do transakcji. Korzystają z niej podmioty kupujące lub sprzedające towary w ramach działalności oraz uczestnicy zainteresowani zmianami cen. To, kto może handlować, zależy od zasad danego rynku.
Jak dochodzi do transakcji
Uczestnicy składają oferty kupna i sprzedaży produktów dopuszczonych do obrotu. Gdy warunki ofert do siebie pasują, może dojść do zawarcia transakcji. Cena powstaje więc w wyniku spotkania podaży z popytem, a nie przez odgórne ustalenie jej przez giełdę. Przed złożeniem zlecenia trzeba poznać opis produktu: jego ilość, jakość, termin wykonania oraz sposób rozliczenia. Bez tego sama cena niewiele mówi o rzeczywistych warunkach zakupu.
Giełda tworzy wspólne zasady handlu, ale nie sprawia, że towary są jednakowe. Inne znaczenie ma cena produktu dostępnego od razu, a inne cena produktu przeznaczonego do dostarczenia później. Znaczenie mogą mieć także miejsce dostawy i wymagane parametry jakościowe. Dlatego porównywanie dwóch notowań wymaga sprawdzenia, czego dokładnie dotyczą. Widoczna cena transakcji nie jest również gwarancją, że kolejną transakcję uda się zawrzeć po tej samej cenie.
Towar a kontrakt na towar
Zakup towaru i zakup kontraktu powiązanego z jego ceną to różne transakcje. Przy obrocie towarem istotne są warunki jego dostarczenia lub odbioru. Kontrakt terminowy dotyczy natomiast wykonania uzgodnionych warunków w przyszłości. Zależnie od konstrukcji może przewidywać dostawę albo rozliczenie pieniężne. Samo nabycie kontraktu nie oznacza zatem, że kupujący chce przechowywać towar. Szerzej taki obrót opisują towarowe rynki terminowe.
Kontrakty bywają używane do ograniczania skutków zmian cen. Producent może chcieć wcześniej ustalić warunki przyszłej sprzedaży, a nabywca warunki zakupu. Takie zabezpieczenie nie usuwa jednak każdego ryzyka. Wynik zależy między innymi od dopasowania kontraktu do rzeczywistej transakcji oraz od kosztów jego utrzymywania. Kontrakt można też zawrzeć bez zamiaru kupna lub sprzedaży towaru, licząc na zmianę ceny. O ryzyku takiej pozycji przeczytasz również przy haśle instrument pochodny i ryzyko.
Gdzie spotkasz giełdę towarową w Polsce
W Polsce przykładem zorganizowanego obrotu energią i gazem jest Towarowa Giełda Energii. Pokazuje to, że towar na giełdzie nie musi być surowcem składowanym w magazynie. Energia wymaga odmiennych zasad wykonania transakcji niż zboże czy metal. Przed porównaniem rynków trzeba więc ustalić, co jest przedmiotem obrotu i jak następuje rozliczenie. Sama nazwa „giełda towarowa” nie przesądza ani o sposobie dostawy, ani o dostępności rynku dla osoby prywatnej.
W Polsce zasady działania giełd towarowych określa ustawa o giełdach towarowych. Szczegółowe warunki konkretnego rynku opisuje jego regulamin i dokumentacja produktów. Tam należy szukać informacji o dostępie do handlu, składaniu zleceń i wykonaniu transakcji. Członkami giełdy mogą być wyłącznie określone podmioty, m.in. domy maklerskie, towarowe domy maklerskie, przedsiębiorstwa energetyczne i grupy producentów rolnych (art. 9 ust. 3). Działalność maklerska w obrocie towarami giełdowymi wymaga zezwolenia KNF (art. 38 ust. 1). Dla osoby prywatnej istotne jest rozróżnienie między udziałem w takim rynku a zakupem produktu inwestycyjnego powiązanego z ceną surowca. To nie są automatycznie te same uprawnienia ani ten sam rodzaj ryzyka.
Ustawa definiuje giełdę towarową jako zespół osób, urządzeń i środków technicznych zapewniający uczestnikom jednakowe warunki zawierania transakcji (art. 2 pkt 1). Wszyscy mają też w tym samym czasie dostęp do informacji o cenach i obrotach. Towarami giełdowymi mogą być m.in. rzeczy oznaczone co do gatunku, energia, paliwa gazowe, wodór i prawa ze świadectw pochodzenia (art. 2 pkt 2). Giełdę może prowadzić wyłącznie spółka akcyjna z zezwoleniem ministra właściwego do spraw gospodarki (art. 5 ust. 1 i art. 7 ust. 1).
Czym różni się od giełdy papierów wartościowych
Na giełdzie towarowej punktem odniesienia jest towar lub prawo związane z obrotem towarowym. Na giełdzie papierów wartościowych handluje się natomiast instrumentami takimi jak akcje i obligacje. Różnica dotyczy więc przede wszystkim przedmiotu transakcji, nie samego faktu, że ceny zmieniają się podczas handlu. Osoba rozważająca inwestycję powinna najpierw ustalić, co faktycznie kupuje i od czego zależy wynik. Pomocne jest porównanie z zasadami działania giełdy papierów wartościowych.
Cena giełdowa może być wskazówką dla kupujących i sprzedających także poza giełdą. Nie oznacza jednak, że odbiorca końcowy zapłaci dokładnie tyle samo. Na jego koszt wpływają również warunki dostawy, przetworzenia towaru oraz zapisy umowy. Cena może ponadto zmieniać się gwałtownie, gdy uczestnicy rynku inaczej ocenią przyszłą podaż lub popyt. Giełda pomaga zobaczyć warunki zawieranych transakcji, lecz nie zapewnia stabilnej ceny ani zysku.
Najczęstsze pytania
Nie należy zakładać, że osoba prywatna może bezpośrednio złożyć zlecenie na dowolnej giełdzie towarowej. Zasady dostępu zależą od rynku i produktu. Zakup instrumentu, którego cena zależy od surowca, także nie musi oznaczać zakupu samego surowca ani prawa do jego odbioru.
Nie. Sposób wykonania zależy od przedmiotu transakcji i warunków produktu. Niektóre transakcje dotyczą dostawy, a inne kontraktów rozliczanych pieniężnie. Przed zakupem trzeba ustalić, czy powstaje obowiązek odbioru towaru, czy jedynie rozliczenia wyniku finansowego.
Firma może użyć go, by ograniczyć wpływ przyszłych zmian cen na planowany zakup lub sprzedaż. Skuteczność zależy od tego, czy warunki kontraktu odpowiadają rzeczywistej działalności firmy. Niedopasowanie, zmiana wartości kontraktu i koszty jego utrzymywania nadal mogą powodować straty.
Źródła:
