Instrument dłużny to instrument finansowy, w którym emitent zaciąga dług u inwestora i zobowiązuje się go spłacić. Inwestor staje się wierzycielem i w zamian otrzymuje odsetki albo różnicę między ceną zakupu a kwotą wykupu. Najbardziej znanym przykładem są obligacje.
Do instrumentów dłużnych należą też bony skarbowe, weksle, listy zastawne i certyfikaty depozytowe. W praktyce mówi się też o narzędziach dłużnych albo papierach dłużnych. Przeciwieństwem są instrumenty udziałowe, np. akcje, które dają udział w spółce zamiast prawa do spłaty długu.
Obligacje
Obligacja to papier wartościowy emitowany w serii, w którym emitent stwierdza, że jest dłużnikiem obligatariusza. Zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia, zwykle zapłaty odsetek i wykupu obligacji. Szczegóły, np. termin wykupu i oprocentowanie, określają warunki emisji.
Obligacje mogą emitować m.in. spółki, banki, gminy, powiaty i województwa. Skarb Państwa emituje obligacje skarbowe na podstawie ustawy o finansach publicznych. Za zobowiązania z tych papierów Skarb Państwa odpowiada całym majątkiem.
Bony skarbowe i weksle
Bony skarbowe to krótkoterminowe skarbowe papiery wartościowe z pierwotnym terminem wykupu nie dłuższym niż rok. Skarbowe papiery o terminie wykupu dłuższym niż rok to obligacje skarbowe. Państwo finansuje nimi swoje bieżące potrzeby i dług publiczny.
Weksel to dokument, w którym wystawca poleca innej osobie zapłacić oznaczoną sumę pieniężną albo sam przyrzeka jej zapłatę. Oba rodzaje, czyli weksel trasowany i weksel własny, muszą zawierać bezwarunkowe zobowiązanie. Weksle często zabezpieczają kredyty, pożyczki i leasing.
Instrument dłużny a akcja
Posiadacz instrumentu dłużnego ma prawo do zwrotu pieniędzy na warunkach emisji. Akcjonariusz nie ma takiego prawa, ale może dostać dywidendę i zyskać na wzroście kursu. Przy likwidacji spółki akcyjnej akcjonariusze dzielą majątek dopiero po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli.
Instrument dłużny też niesie ryzyko. Emitent może nie spłacić długu, a cena obligacji spada zwykle, gdy rosną stopy procentowe. Przed zakupem warto sprawdzić sytuację finansową emitenta, warunki emisji i możliwość sprzedaży przed terminem wykupu.
Podatek od dochodów z instrumentów dłużnych
Od odsetek od papierów wartościowych pobiera się 19% podatku. Dochód ze sprzedaży obligacji przed terminem wykupu też jest opodatkowany stawką 19% i rozlicza się go w zeznaniu PIT-38. Zyski z obligacji kupionych w ramach IKE mogą być zwolnione z podatku na warunkach ustawy.
Najczęstsze pytania
Najczęściej spotykane to obligacje skarbowe i korporacyjne, bony skarbowe, weksle, listy zastawne i certyfikaty depozytowe. W każdym z nich emitent lub wystawca zobowiązuje się do zapłaty określonej kwoty.
Zwykle ich wartość waha się mniej niż wartość akcji, ale nie są pozbawione ryzyka. Inwestor może stracić, gdy emitent nie spłaci długu albo gdy sprzeda obligację po spadku ceny.
Terminem wykupu. Bony skarbowe mają pierwotny termin wykupu nie dłuższy niż rok, a obligacje skarbowe dłuższy niż rok.
Tak, to różne nazwy tej samej grupy instrumentów finansowych. Łączy je to, że ich posiadacz jest wierzycielem emitenta.
Źródła:
- Ustawa o obligacjach (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1667), art. 2, 4 i 5
- Ustawa o finansach publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1483), art. 95 ust. 6 i art. 96
- Prawo wekslowe (t.j. Dz.U. 2022 poz. 282), art. 1 i 101
- Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. 2024 poz. 18), art. 474 § 1
- Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 592), art. 21 ust. 1 pkt 58a, 30a ust. 1 i 30b ust. 1
