Towarowe rynki terminowe to rynki, na których zawiera się umowy dotyczące ceny towaru i jego rozliczenia w przyszłości. Przedmiotem takich umów mogą być surowce energetyczne, metale lub produkty rolne. Kupujący i sprzedający ustalają warunki transakcji dziś, choć jej wynik zależy od tego, jak później zmieni się cena towaru.
Nazwa hasła sugeruje dostawę surowca, ale nie każdy kontrakt kończy się przekazaniem towaru. Część rozlicza się wyłącznie pieniężnie. Dla przedsiębiorcy taki rynek może być sposobem ograniczania ryzyka cenowego. Dla inwestora oznacza przede wszystkim ekspozycję na zmiany cen i możliwość poniesienia straty.
Jak działa kontrakt na towar
Kontrakt określa towar, jego ilość, cenę oraz termin wykonania lub rozliczenia. Przy dostawie fizycznej znaczenie mają także jakość towaru, miejsce przekazania i sposób potwierdzenia dostawy. Te szczegóły decydują, czy kontrakt odpowiada potrzebom firmy. Producent zboża może chcieć ustalić cenę przyszłej sprzedaży, a przetwórca — cenę przyszłego zakupu. Obie strony ograniczają niepewność, lecz mogą zrezygnować z korzyści, które dałaby im późniejsza zmiana ceny rynkowej.
Uczestnik nie zawsze czeka do terminu wykonania. Może wcześniej zamknąć pozycję przez transakcję przeciwną, jeśli pozwalają na to warunki rynku i znajdzie się druga strona. Wtedy osiąga zysk lub ponosi stratę wynikającą ze zmiany wartości kontraktu. Samo zawarcie transakcji nie oznacza więc, że kupujący odbierze surowiec. Zasady zamykania pozycji i rozliczenia trzeba odczytać z warunków konkretnego kontraktu.
Dostawa fizyczna a rozliczenie pieniężne
W kontrakcie z dostawą fizyczną wykonanie polega na przekazaniu towaru zgodnego z ustalonymi warunkami i zapłacie. Taki kontrakt wymaga uwzględnienia transportu, magazynowania, jakości oraz dokumentów dostawy. Firma, która potrzebuje określonego surowca w określonym miejscu, powinna sprawdzić te warunki przed zawarciem transakcji. Zgodność nazwy towaru nie wystarcza: odmiana, gatunek lub miejsce odbioru mogą przesądzać o przydatności umowy.
Przy rozliczeniu pieniężnym strony nie przekazują sobie surowca. Rozliczają różnicę wynikającą z zasad kontraktu i ceny przyjętej do jego końcowego rozrachunku. Taki instrument pozwala uzyskać ekspozycję na cenę towaru, ale nie zapewnia zapasu do produkcji. W praktyce istotne jest również to, kto wyznacza cenę rozliczeniową i według jakiej metody. Pochodne na towary rozliczane pieniężnie są instrumentami finansowymi. Kontrakty z dostawą są nimi m.in. wtedy, gdy dopuszczono je do obrotu w systemie obrotu, z wyłączeniem hurtowych produktów energetycznych na OTF. Opis instrumentu pochodnego pomaga odróżnić zakład o cenę od zakupu samego surowca.
Gdzie zawiera się takie transakcje
Terminowe transakcje towarowe mogą mieć postać kontraktów o ujednoliconych warunkach, dostępnych na zorganizowanym rynku. W Polsce kontrakty terminowe na energię elektryczną oferuje Towarowa Giełda Energii. Po wdrożeniu dyrektywy MiFID II przekształciła ona swoje rynki terminowe w platformę obrotu OTF. Ujednolicenie ułatwia porównanie cen i zawarcie transakcji przeciwnej. Oznacza jednak, że uczestnik musi zaakceptować parametry kontraktu, które niekoniecznie odpowiadają jego potrzebom. Dlatego przedsiębiorca powinien porównać wielkość, jakość towaru, termin oraz sposób wykonania z własnymi zakupami lub sprzedażą. Szerszy opis obrotu towarami znajdziesz w haśle o giełdzie towarowej.
Strony mogą też uzgodnić warunki bezpośrednio, poza zorganizowanym rynkiem. Pozwala to lepiej dopasować ilość, termin i miejsce dostawy, lecz utrudnia wcześniejsze wyjście z umowy. Większe znaczenie ma wtedy zdolność drugiej strony do wykonania zobowiązania. Taką indywidualnie uzgadnianą transakcję warto odróżnić od standardowego kontraktu giełdowego. Pokrewnym rozwiązaniem jest umowa forward, której warunki strony ustalają między sobą.
Po co przedsiębiorcy i inwestorzy korzystają z rynku
Firma może użyć kontraktu, aby ograniczyć wpływ przyszłej zmiany ceny surowca na swoje przychody lub koszty. Nie jest to jednak gwarancja niezmiennego wyniku działalności. Cena produktu gotowego, kurs walutowy, koszty transportu lub jakość rzeczywistego towaru mogą zmieniać się inaczej niż wartość kontraktu. Zabezpieczenie działa najlepiej wtedy, gdy parametry instrumentu odpowiadają transakcji, którą firma rzeczywiście planuje zawrzeć.
Inwestor, który nie potrzebuje surowca, może zawrzeć kontrakt z zamiarem zarobienia na zmianie jego ceny. Przyjęcie takiej pozycji nie jest równoznaczne z zakupem towaru do magazynu. Jeżeli kontrakt wymaga wniesienia zabezpieczenia, zmiana ceny może wywołać potrzebę dopłaty lub doprowadzić do zamknięcia pozycji. Strata może powstać szybko, także wtedy, gdy inwestor zamierzał utrzymać kontrakt dłużej. Przed transakcją trzeba zrozumieć sposób naliczania rozliczeń i wymagania dotyczące zabezpieczenia.
Co sprawdzić przed zawarciem kontraktu
Najpierw ustal, co dokładnie jest przedmiotem umowy: rzeczywisty towar, kontrakt z możliwością dostawy czy instrument rozliczany wyłącznie pieniężnie. Następnie sprawdź warunki ceny, termin, jednostkę handlową oraz zasady wcześniejszego zamknięcia pozycji. Przy dostawie przeanalizuj też wymagania jakościowe i miejsce odbioru. Te informacje pozwalają ocenić, czy kontrakt zabezpiecza planowaną transakcję, czy jedynie tworzy podobną, lecz niedopasowaną ekspozycję cenową.
Oddziel ryzyko zmiany ceny od ryzyka wykonania umowy. Na rynku o małej aktywności sprzedaż lub odkupienie kontraktu przed terminem może być trudne albo niekorzystne. W transakcji uzgadnianej bezpośrednio trzeba dodatkowo ocenić, czy druga strona zdoła wywiązać się z warunków. Sprawdź także koszty transakcji i ewentualnej dostawy. Zysk widoczny na zmianie ceny kontraktu nie musi oznaczać równie dobrego wyniku po uwzględnieniu tych kosztów.
Najczęstsze pytania
Nie. Zależy to od warunków instrumentu. Niektóre kontrakty przewidują przekazanie towaru, inne kończą się rozliczeniem pieniężnym. Pozycję można też niekiedy zamknąć przed terminem wykonania. Osoba, która nie zamierza odbierać surowca, powinna sprawdzić zasady dostawy i zamknięcia pozycji przed zawarciem transakcji.
Może ograniczyć niepewność dotyczącą ceny, ale nie gwarantuje, że okaże się ona najkorzystniejsza. Gdy ceny rynkowe zmienią się na korzyść firmy, zabezpieczenie może pozbawić ją części tej korzyści. Wynik zależy też od dopasowania kontraktu do rzeczywistego towaru, terminu i kosztów działalności.
Kontrakt giełdowy ma ujednolicone warunki, które ułatwiają obrót, ale ograniczają możliwość dopasowania umowy. Forward strony uzgadniają indywidualnie, więc mogą dostosować go do planowanej dostawy. Różnią się także możliwości wcześniejszego wyjścia z transakcji oraz sposób zarządzania ryzykiem niewykonania umowy.
Źródła:
