Finanse behawioralne to dziedzina badająca, jak psychologia i ograniczenia ludzkiego myślenia wpływają na decyzje finansowe i na rynki. Klasyczne teorie zakładają, że inwestor działa racjonalnie. Finanse behawioralne pokazują, że ludzie systematycznie odchodzą od tego modelu, np. pod wpływem emocji i skrótów myślowych.
Są częścią szerszej ekonomii behawioralnej, która łączy ekonomię z psychologią i dotyczy wszystkich decyzji ekonomicznych. Za twórców tego nurtu uważa się m.in. Daniela Kahnemana i Richarda Thalera, laureatów Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii.
Skąd wzięły się finanse behawioralne
Daniel Kahneman otrzymał nagrodę w 2002 r. za włączenie wyników badań psychologicznych do ekonomii. Razem z Amosem Tverskym sformułował teorię perspektywy, która lepiej niż klasyczne modele opisuje decyzje w warunkach ryzyka. Pokazał też, że ludzie oceniają prawdopodobieństwo, korzystając ze skrótów myślowych, czyli heurystyk.
Richard Thaler dostał nagrodę w 2017 r. za wkład w ekonomię behawioralną. Komitet Noblowski wskazał go jako jednego z założycieli finansów behawioralnych. Thaler opisał m.in. księgowanie mentalne i efekt posiadania oraz ukuł pojęcie „szturchania” (ang. nudge).
Najważniejsze błędy i zjawiska
Awersja do strat oznacza, że strata boli bardziej, niż cieszy zysk o tej samej wartości. Z tego powodu inwestorzy często zbyt długo trzymają tracące akcje, licząc na odrobienie strat. Szybko sprzedają za to akcje, które zyskują.
Księgowanie mentalne to dzielenie pieniędzy w głowie na osobne „konta”, np. na wakacje i na rachunki. Pomaga w budżecie, ale bywa nieracjonalne, gdy ktoś trzyma oszczędności na niskooprocentowanym koncie i jednocześnie spłaca drogi debet. Efekt posiadania sprawia z kolei, że rzecz należącą do nas cenimy wyżej niż taką samą rzecz cudzą.
Do typowych błędów poznawczych należą też nadmierna pewność siebie, efekt potwierdzenia i zakotwiczenie na cenie zakupu. Na rynkach widać także zachowania stadne, gdy inwestorzy kupują to, co kupują inni. Takie zjawiska mogą na pewien czas oddalać ceny od wartości wynikającej z fundamentów.
Zastosowanie w praktyce
Wiedzę o zachowaniach wykorzystuje się przy projektowaniu produktów oszczędnościowych. Przykładem jest automatyczny zapis z możliwością rezygnacji. W PPK pracodawca zawiera umowę w imieniu pracownika, który może złożyć deklarację rezygnacji, a co 4 lata wpłaty są wznawiane, chyba że ponownie zrezygnuje.
Inwestor może ograniczać wpływ błędów, ustalając plan i zasady przed decyzją, np. stały podział portfela i terminy jego przeglądu. Pomaga też sprawdzanie informacji przeczących własnym poglądom oraz unikanie decyzji pod wpływem nagłych spadków lub wzrostów kursów.
Najczęstsze pytania
Ekonomia behawioralna bada wpływ psychologii na wszystkie decyzje ekonomiczne. Finanse behawioralne są jej częścią i skupiają się na decyzjach finansowych oraz na tym, jak ograniczenia poznawcze wpływają na rynki finansowe.
Najważniejszy wkład wnieśli Daniel Kahneman i Amos Tversky, autorzy teorii perspektywy, oraz Richard Thaler. Kahneman otrzymał Nagrodę Nobla z ekonomii w 2002 r., a Thaler w 2017 r.
To skłonność do odczuwania straty mocniej niż zysku tej samej wielkości. Prowadzi m.in. do zbyt długiego trzymania tracących inwestycji.
To takie zaprojektowanie wyboru, które ułatwia korzystną decyzję bez jej narzucania. Przykładem jest automatyczny zapis do programu oszczędnościowego z możliwością rezygnacji.
Źródła:
- Królewska Szwedzka Akademia Nauk – komunikat o Nagrodzie 2002 (D. Kahneman): włączenie badań psychologicznych do ekonomii, teoria perspektywy, heurystyki
- Królewska Szwedzka Akademia Nauk – komunikat o Nagrodzie 2017 (R. Thaler): ekonomia behawioralna, księgowanie mentalne, efekt posiadania, nudge
- Ustawa o pracowniczych planach kapitałowych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 192), art. 16 i 23
