Franchising, po polsku franczyza, to sposób prowadzenia własnej firmy według zasad opracowanych przez inną firmę. Organizator sieci udostępnia partnerowi markę i model działania, a partner prowadzi działalność na własny rachunek. Warunki współpracy określa umowa. Może ona przewidywać opłaty, wsparcie organizatora oraz wymagania dotyczące wyglądu lokalu, oferty czy obsługi klientów.
Rozpoznawalna marka może ułatwić start, ale nie gwarantuje zysku. Przed podpisaniem umowy trzeba ocenić nie tylko pomysł na sprzedaż, lecz także koszty, zakres samodzielności i skutki zakończenia współpracy.
Jak działa współpraca w sieci franczyzowej
Organizatora sieci nazywa się franczyzodawcą, a przedsiębiorcę prowadzącego punkt franczyzobiorcą. Franczyzodawca może przekazać zasady sprzedaży, materiały reklamowe, szkolenia i wskazówki dotyczące codziennej pracy. Franczyzobiorca wykorzystuje je we własnej działalności. To, jak daleko sięga wsparcie i za co odpowiada każda strona, wynika z ustaleń między nimi. Sama obecność znanego szyldu nie oznacza, że organizator pokryje straty partnera.
Wspólny model pomaga utrzymać podobny sposób obsługi w różnych punktach sieci. Jednocześnie ogranicza swobodę przedsiębiorcy: umowa może określać asortyment, wyposażenie, sposób promocji lub zasady zakupu towarów. Zakres tych ograniczeń bywa różny. Dlatego przed wejściem do sieci trzeba ustalić, które decyzje można podejmować samodzielnie, a które wymagają uzgodnienia z organizatorem.
Co franczyzobiorca otrzymuje, a czego nie kupuje
Franczyza może obejmować prawo do używania nazwy i znaku towarowego oraz dostęp do instrukcji prowadzenia punktu. Może też zapewniać szkolenia lub pomoc przy uruchomieniu działalności. Dokładny zakres tych elementów powinien wynikać z umowy. Korzystanie z marki nie oznacza nabycia jej na własność. Uprawniony do znaku towarowego może upoważnić inną osobę do jego używania w umowie licencyjnej (art. 163 ust. 1 Prawa własności przemysłowej). Kwestia uprawnień do znaku należy do szerszego tematu ochrony własności intelektualnej.
Franczyza to więcej niż samo pozwolenie na używanie znaku. Jej sens polega na korzystaniu z całego sposobu prowadzenia działalności, zwykle według standardów sieci. Nie każda współpraca pod wspólną nazwą daje jednak podobny zakres pomocy. Jeśli oferta obiecuje „gotowy biznes”, trzeba sprawdzić, co konkretnie zostanie przekazane i czy wsparcie będzie dostępne także po otwarciu punktu.
Jak ocenić koszty i możliwy zarobek
Rozliczenia mogą obejmować opłatę za przystąpienie do sieci, opłaty w trakcie współpracy oraz wydatki ponoszone bezpośrednio przez przedsiębiorcę. Do tych ostatnich mogą należeć lokal, wyposażenie, towar i wynagrodzenia. Wysokość kosztów zależy od umowy oraz rodzaju działalności. Osobno trzeba określić kapitał na start działalności, potrzebny także na okres przed uzyskaniem wystarczających wpływów.
Przed porównaniem ofert ustal, od czego naliczane są opłaty: od przychodu, określonej kwoty czy innej podstawy. Przychód nie jest zyskiem, więc nawet rosnąca sprzedaż może nie wystarczyć na pokrycie wszystkich wydatków. Poproś o jasne zestawienie kosztów uruchomienia i bieżącego prowadzenia punktu. Prognozy przedstawiane przez organizatora potraktuj jako założenia, nie jako obietnicę wyniku.
Co sprawdzić przed podpisaniem umowy
W polskim prawie franczyzę ujmuje się jako umowę nienazwaną, opartą na swobodzie umów. Według art. 353¹ Kodeksu cywilnego strony mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania. Treść ani cel umowy nie mogą jednak sprzeciwiać się ustawie, właściwości stosunku ani zasadom współżycia społecznego. Dlatego szczególne znaczenie ma treść dokumentu uzgodnionego przez strony. Sprawdź, na jakim obszarze możesz działać, czy sieć może uruchomić kolejny punkt w pobliżu i czy musisz kupować towary od wskazanych dostawców. Ustal również, jakie dane masz przekazywać organizatorowi oraz jak może on kontrolować przestrzeganie standardów.
Przeczytaj zasady zmiany opłat, czasu trwania współpracy i jej zakończenia. Zwróć uwagę, co stanie się z lokalem, wyposażeniem i zapasami po rozwiązaniu umowy. Sprawdź też, czy dokument ogranicza prowadzenie podobnej działalności po odejściu z sieci. Jeżeli istotne ustalenia pojawiły się tylko w rozmowie lub materiałach promocyjnych, poproś o ich jednoznaczne zapisanie przed podpisaniem.
Zakazy konkurowania podlegają też prawu konkurencji UE. Rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720 wyłącza część umów z zakazu porozumień ograniczających konkurencję. Warunkiem jest m.in. udział dostawcy i nabywcy w rynku nieprzekraczający 30% (art. 3 ust. 1). Zakaz konkurowania na ponad 5 lat lub na czas nieokreślony nie korzysta z tego wyłączenia (art. 5 ust. 1 lit. a). Zakaz po zakończeniu umowy korzysta z wyłączenia tylko w wąskich granicach (art. 5 ust. 3). Musi dotyczyć konkurencyjnych towarów lub usług i lokalu franczyzobiorcy. Ma być niezbędny do ochrony know-how i trwać najwyżej rok. Rozporządzenie obowiązuje do 31 maja 2034 r. (art. 11).
Najczęstsze pytania
Nie. Franczyzobiorca korzysta z cudzego modelu działania, lecz wynik jego firmy zależy między innymi od kosztów, lokalizacji i sprzedaży. Materiały pokazujące możliwe przychody nie zastępują własnej oceny wydatków ani analizy warunków umowy.
Franczyzobiorca prowadzi działalność na własny rachunek, a nie jako pracownik organizatora sieci. Przed podpisaniem dokumentów ustal, w jakiej formie będziesz działać i jakie warunki rozpoczęcia współpracy stawia konkretna sieć.
Nie należy zakładać, że każda sieć zapewnia taki sam zakres szkoleń. Sprawdź w umowie, czy szkolenie jest przewidziane, kto może w nim uczestniczyć i czy pomoc będzie dostępna również po uruchomieniu punktu.
Licencja dotyczy korzystania z określonego prawa, na przykład znaku towarowego. Franczyza obejmuje zwykle szerszą współpracę: wspólny model działalności, standardy sieci i ustalony sposób jej prowadzenia. O rzeczywistym zakresie praw i wsparcia rozstrzygają zapisy umowy.
Źródła:
